تورج توجی
جبر در شعر حافظ
گاهی از حافظ یک چهره کاملاً جبری ساخته می‌شود
انگار که او معتقد بوده انسان هیچ اختیاری ندارد و همه‌چیز از پیش نوشته شده است اما وقتی دقیق‌تر به شعرهای حافظ شیرازی نگاه می‌کنیم تصویر پیچیده‌تر می‌شود در بعضی بیت‌ها از تسلیم و تقدیر می‌گوید بر من و تو در اختیار نگشادست اینجا لحنش کاملاً جبری است
اما همین شاعر وقتی به زاهد ریاکار می‌رسد تند و بی‌امان نقد می‌کند
ریا را می‌کوبد انتخاب عاشقانه را ستایش می‌کند و مسئولیت اخلاقی را جدی می‌گیرد اگر جبر مطلق را پذیرفته بود سرزنش و ستایش بی‌معنا می‌شد حافظ بیشتر از آنکه نظریه‌پرداز جبر باشد شاعر تجربه است وقتی از زخم و بی‌وفایی سخن می‌گوید به زبان تقدیر پناه می‌برد و وقتی از عشق و شور می‌سراید رد اختیار در کلامش دیده می‌شود
در این میان رند شخصیت کلیدی جهان اوست رند نه زاهد خشک است
نه مدعی پاکی او بازی دنیا را فهمیده می‌داند انسان هم در صحنه انتخاب می‌کند و هم در چارچوب تقدیری بزرگ‌تر حرکت می‌کند
شاید بتوان گفت حافظ نه جبری مطلق است و نه اختیارگرای مطلق
بلکه میان این دو ایستاده است
با لبخندی رندانه و نگاهی که هم ضعف انسان را می‌بیند و هم مسئولیت او را / تورج توجی